گروه فرهنگی «سراج24»- مرتضی اسماعیل دوست: در نخستین نشست دبیر جدید جشنواره فیلم فجر، پوستر دوره سی و چهارم جشنواره با نقشی برجسته از خسرو شکیبایی، بازیگر گرانقدر سینمای ایران رونمایی شد و محمد حیدری، دبیر جشنواره به رونمایی از پوستری دست زد که تمایزی آشکار با دوره های پیشین داشت و این بار به جای طرح هایی از سیمرغ و شناسنامه و پرچم و نگاتیو سینما، پرتره ای از یکی از ماندگارترین شخصیت های بازیگری در ایران ارائه شد. چهره ای طراحی شده از سوی فیلمسازی چون مجید برزگر که پرداخت بصری در آثارش به شکلی جزئی نگارانه رعایت می شود و با نقاشی بزرگمهر حسین پور و عکسی برگرفته از فیلم «درد مشترک» که از طریق امیر عابدی در اختیار طراح قرار گرفت.
اما برای برخوردی تحلیلی از چرایی و چگونگی تا برداشت صورت یافته از سوی مجریان طرح باید نکات مختلفی را کنار هم قرار داد و از این طریق پی به موارد قابل اشاره ای داشت. مهم ترین مساله در اتخاذ این شیوه متمایز از طراحی پوستر را می توان در همسانی با جشنواره های معتبر و خوش رنگ و قامت خارجی دانست که معروف به جشنواره های هنری میان سینمایی ها است و البته آرمان شهری برای بسیاری از فیلمسازان وطنی به شمار می آیند.جشنواره های درجه یکی چون کن، ونیز و برلین که جزو شاخصه های ارزیابی قرار می گیرند و براساس روالی چند ساله از چهره های مطرح سینمایی به عنوان نمادی در طراحی پوستر خود استفاده می کنند.
در بررسی این فستیوال ها می توان از جشنواره کن شروع کرد که در آخرین دوره از برگزاری خود به طرحی از چهره اینگرید برگمن بازیگر فقید سینما و برنده 3 جایزه اسکار دست زد و پوستر دوره پیش هم که شصت و هفتمین جشنواره آن بوده است با نظر هروه شیگیونی و با طراحی گرافیکی ژیل فراپیه و بر زمینه تصویری از مارچلو ماسترویانی از فیلم «هشت و نیم» فدریکو فیلنی شکل گرفته بود.
این جشنواره در دوره های پیشین هم از چهره های هنرمندان مطرحی چون ژولیت بینوش، جون وودوارد، پل نیومن، مرلین مونرو، فی داناوی و مونیکا وتی استفاده کرده و مدیران جشنواره هدف از این کار را در راستای ادای احترام به این هنرمندان دانسته اند. البته برای برگزار کنندگان چنین جشنواره هایی، ایجاد بازارگرمی و وجود شرایطی برای رسیدن به جلوه گری نزد رسانه ها مهم ترین مساله برای استفاده از چهره های شناخته شده به شمار می آید، چرا که در دوره هایی شاهد نقش آفرینی چهره هایی از جهان مدلینگ و شخصیت هایی غیر سینمایی بر روی پوستر اصلی جشنواره بوده ایم، چنان که در شصت و یکمین دوره جشنواره فیلم کن در سال 2008 عکسی از مدل معروف، آنوک مارگریت در مرکز پوستر جشنواره قرار گرفت.
حالا سری به پوسترهای 3 سال اخیر جشنواره ونیز به عنوان قدیمی ترین رویداد سینمایی جهان می زنیم. در جشن هفتاد سالگی این جشنواره در سال 2013 پوستری از مردی به تصویر درآمد که در حال تکان دادن دستمالی قرمز در ساحل دریا است. صحنه ای برگرفته از فیلم ارزنده «ابدیت و یک روز» (Eternity and a Day) ساخته آنجلوپولوس، فیلمساز یونانی که چند ماه پبش از آن رخداد در سانحه تصادفی درگذشته بود و از این طریق خالقان تصویر به دنبال ادای دینی از او بودند. البته در قسمت پایین این پوستر که توسط سایمون ماسی نقاشی شده بود، تصویری کوچک از پوستر سال گذشته ونیز نیز به چشم می خورد. در دوره بعدی این جشنواره باز هم نشانی از یکی از آثار برتر تاریخ سینما نقش بسته بود. طرحی برگرفته از آخرین سکانس فیلم «۴۰۰ ضربه» ساخته فیلمساز فرانسوی، فرانسوا تروفو که نمایانگر چهره آنتوان، پسربچه فیلم بوده که نقش خیال بر خاطرش به پرواز در آمده است. طراح پوستر فوق نیز سیمون ماسی، طراح سرشناس ایتالیایی بوده است. در آخرین دوره از جشنواره برگزار شده در سال 2015 باز هم سیمونه ماسی برای چهارمین سال پیاپی اقدام به طراحی پوستر کرده و این بار از چهره ناتاشا کینسکی، بازیگر معروف آلمانی برای طرح خود استفاده کرد و با زاویه دیدی روایی به طراحی پوستر دست زد. ماسی که در سال 2012 جایزه بهترین فیلم کوتاه جوایز «دیوید دی دوناتلو» موسوم به اسکار سینمای ایتالیا را کسب کرده بود، معتقد است که بیننده باید از کنار هم قرار دادن این تصاویر در طی 4 سال به کشف روایتی داستانی دست یابد.
اما در جشنواره سینمایی برلین، مهم ترین مساله در نماد جشنواره خلاصه می شود که هر ساله تصویری از خرس برلین، نقشی برجسته در طراحی پوسترها دارد. به نحوی که دیتر کاسلیک، رییس جشنواره برلین اشاره داشت که «خرس جشنواره برلین نه تنها برای تماشاچیان فیلم دوست، بلکه برای میهمانان بینالمللی هم یک خوش شانسی بزرگ و خواستنی محسوب خواهد شد.» خرسی که جایزه های جشنواره ها براساس آن به برندگان تعلق می گیرد و می توان گفت مابه ازای سیمرغ جشنواره فجر ما می باشد و در دوره هایی متمادی با تغییراتی جزئی به عنوان محور طرح ها در نظر گرفته شده است.
در دوره شصت و سوم از برلیناله در سال 2013 نشان قدیمی خرس به رنگ سفید درآمده و نوشته آبی رنگی تاریخ شروع و پایان این فستیوال را در پوستر طراحی شده نشان می داد. در پوستر دوره بعدی فستیوال در سال 2014 نیز شاهد طرحی از چند خرس به تماشا درآمده در رنگ های متنوع هستیم. اما در سال 2015 و در شصت و پنجمین فستیوال بینالمللی فیلم برلین، رویه ای متفاوت از دوره های پیشین عیان شده و ناگهان خرس برلین در طرح پوستر ناپدید می شود و پرده هایی به فرم فضایی انتزاعی رخ می نماید. تصویری ناآشنا برای برلینی ها که به گفته مدیر جشنواره به عنوان نمادی از لحظه ای مسحورکننده از تجربه فیلم دیدن برای تماشاگر محسوب می شود. البته برلینی ها در رجعتی سریع از ماه ها پیش از برگزاری دوره بعدی جشنواره باز هم با 6 طرح اولیه به خرس های برلین رسیدند.
اما سوال اصلی این جا است که جشنواره فیلم فجر در انتخاب پوستر متمایز دوره سی و چهارم تابع چه نگاه و رویکرد ساختاری، فنی و محتوایی بوده است؟ آبا یه صرف سلیقه طراح مورد نظر در این دوره می توان اقدام به رویه ای متفاوت از دوره های پیشین داشت؟ آیا این نوع نگاه تنها در این دوره روی می دهد و یا باز هم شاهد تغییراتی شگرف در رونمایی های آتی جشنواره خواهیم بود؟ در میان نگرش های مختلف و در خلال پروازهای سالیانه سینمای ایران، نماد سیمرغ که برگرفته از ادبیات کلاسیک ما می باشد چه جایگاهی خواهد داشت و اصولا در طراحی پوستر جدید جشنواره چگونه می توان به دنبال نشانه های ایرانی بود؟ آیا در انتخاب رویکرد رخ داده در پوستر دوره سی و چهارم جشنواره که تغییرات محسوسی با دوره های پیشین دارد، دیدگاه صاحب نظران طراح ایرانی مورد نظر بوده است؟ آیا حضور مشاوران هنری جشنواره کمکی به شکل و ساختار طراحی فوق داشته است؟ سوالاتی که نیاز به تامل دارد، هر چند آن چه به یقین نزدیک است و در گفته های صریح مجید برزگر عنوان می شود، دلیل اقدام روی داده در طراحی پوستر جشنواره سی و چهارم نگاهی رو به جشنواره های بین المللی بوده است، چنان که طراح پوستر فوق بیان داشته است: «در ایده های اولیه ای که من و همکارانم داشتیم به این نتیجه رسیدم که چرا هیچ وقت از چهره بازیگران سینما یا پلانی از یک فیلم مهم سینمای ایران در پوسترهای جشنواره استفاده نشده است. در حالی که در جشنواره های سینمایی معتبر جهان مانند جشنواره کن یا ونیز از چنین ایده ای برای طراحی پوستر اصلی جشنواره استفاده می کنند.»
